Διαπαιδαγώγηση

Το σύνολο των αρχών (των αξιών) και των μεθόδων με τις οποίες διαμορφώνεται η πνευματική στάση και η συμπεριφορά ενός ανθρώπου ή μιας κοινωνικής ομάδας.

Δογματισμός

Τρόπος σκέψης (στάση ζωής, νοοτροπία) βασισμένος στη βεβαιότητα για την απόλυτη αλήθεια μιας ιδέας, η οποία δεν επιδέχεται κριτικής ή αμφισβήτησης.

Ο δογματικός άνθρωπος χαρακτηρίζεται για τη μονολιθική και άκαμπτη σκέψη του, καθώς δεν αμφιβάλλει ποτέ για την ορθότητα των απόψεών του. Είναι φυσικό λοιπόν, αφού πιστεύει ότι έχει το αλάθητο, να αρνείται το διάλογο και κάθε μορφής αναζήτηση που θα μπορούσε να θέσει υπό αμφισβήτηση το οικοδόμημα των ιδεών του.



Δογματισμός και κριτική σκέψη

Υπάρχει μια συγγένεια εκλεκτική μεταξύ αφενός της ετερόφωτης μάθη-σης και του δογματισμού, και αφετέρου της αυτόφωτης μάθησης και του κριτικού στοχασμού. Όσοι δέχονται ανέλεγκτα τις έτοιμες αλήθειες των άλλων και βολεύονται μέσα σ’ αυτές, γίνονται δογματικοί: «έτσι είναι τα πράγματα», «δεν μπορούν παρά να είναι έτσι», «πρέπει να είναι έτσι». Αντίθετα, η κριτική σκέψη τρέφεται από την αυτόφωτη μάθηση και την τρέφει: «θα βεβαιωθώ άμα πεισθώ μόνος μου», «δείξε μου τους τίτλους της αλήθειας που πρεσβεύεις», «πρώτος θα ομολογήσω την πλάνη μου, εάν την ανακαλύψω». Πρόκειται για δύο στο έπακρο διαφορετικές όχι μόνο θεωρητικές άλλα προπάντων ηθικές στάσεις (τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς). Γι’ αυτό, τόσο τα χαρακτηρολογικά όσο και τα ηθικά γνωρίσματα των δύο τύπων είναι εντελώς αντίθετα.

Ο δογματικός είναι απερίσκεπτος, πείσμων, αδιάλλακτος, φανατικός. Δεν σε αφήνει να αντιμιλήσεις, δεν επιτρέπει διαφωνίες. Αποφαίνεται με αποφθέγματα, και εντυπωσιακές φράσεις. Επειδή δεν αισθάνεται την παραμικρή αμφιβολία για όσα υποστηρίζει, ο ίδιος γίνεται θύμα της βεβαιότητας και της ακαμψίας του. Είναι μισαλλόδοξος και επιθετικός. Απορρίπτει προκαταβολικά κάθε αντίθετη άποψη ως ανάξια λόγου ή γελοία• και αν τύχει η άποψη αυτή να έχει αιχμές που τις φοβάται, μαίνεται και τη χαρακτηρίζει εγκληματική, ολέθρια για την ανθρωπότητα.

Ο άνθρωπος του κριτικού στοχασμού βρίσκεται στον άλλο πόλο. Αυτός προσέχει, εξετάζει, ζυγίζει, ελέγχει κάθε γνώμη που παρουσιάζεται με την αξίωση ότι είναι ορθή. Και δεν αποφαίνεται οριστικά παρά μόνο εάν πεισθεί ότι ικανοποιεί τους ορούς της αλήθειας. Στη δική του άποψη δεν αναγνωρίζει περισσότερα από των άλλων τα προνόμια. Για να βεβαιωθεί μάλιστα ότι η θέση του είναι πραγματικά ισχυρότερη, όχι μόνο μ’ ευχαρίστηση ακούει τον αντιφρονούντα, αλλά και τον αναζητεί για να «διαδεχθεί» μαζί του. Ο δογματικός μονολογεί• ο κριτικός αγαπά και καλλιεργεί τη συζήτηση. Τη θέλει όχι τόσο για να διαφωτίσει τους άλλους, όσο για να διαφωτισθεί ο ίδιος. Ξέρει ότι μόνο με αυτό τον τρόπο φαίνεται καθαρή η αλήθεια, όπως ο χρυσός με τη φωτιά. […] Διαλεγόμενος ο κριτικός αγωνίζεται όχι να επιβάλει τη γνώμη του, αλλά να ζυγίσει την αξία της. Οι δογματικοί και όταν δέχονται να συζητήσουν, παραποιούν το διάλογο• δεν μετακινούνται από τη θέση τους, έστω και αν τους αποδείξεις ότι πατούν σε σαθρό έδαφος. Μοιάζουν μ’ εκείνους που έρχονται να σε συμβουλευθούν, όχι για να πάρουν τη δική σου γνώμη, αλλά για ν’ ακούσουν από τα χείλη σου αυτήν που έχουν ήδη σχηματίσει […]. Αυταρχισμός και ιδεοληψία, μισαλλοδοξία και φανατισμός προσιδιάζουν στον δογματικό και ετερόφωτο, όχι στον άνθρωπο του κριτικού στοχασμού και της αυτόφωτης μάθησης […]. 

Ε. Π. Παπανούτσος, Πρακτική φιλοσοφία.

Ατομικισμός

Η στάση ζωής (τρόπος ζωής, νοοτροπία) σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος ενεργεί με γνώμονα το ατομικό του συμφέρον και τις προσωπικές του επιδιώξεις, αδιαφορώντας για τις πιθανές επιπτώσεις των πράξεών του στους άλλους.

Στερεότυπα

Οι παγιωμένες, βολικές και υπεραπλουστευμένες πεποιθήσεις ατόμων και κοινωνικών ομάδων σχετικά με τα ιδιαίτερα γνωρίσματα άλλων ατόμων ή κοινωνικών ομάδων.

Η καταφυγή των ανθρώπων σε στερεότυπες απόψεις αποκαλύπτει έναν τρόπο σκέψης και μια στάση ζωής (τρόπο ζωής) που τροφοδοτείται από την ανάγκη για έτοιμες και εύκολες λύσεις σε πολύπλοκα ζητήματα τα οποία απαιτούν προβληματισμό.

Υπ’ αυτή την έννοια τα στερεότυπα προδίδουν ανεπαρκή παιδεία και δογματισμό.

Ρατσισμός

Κάθε διάκριση, αποκλεισμός ή περιορισμός που βασίζεται στη φυλή, το χρώμα, την καταγωγή, ή την εθνική προέλευση με στόχο ή συνέπεια την κατάργηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών στην κοινωνική, πολιτική, οικονομική ή οποιαδήποτε άλλη πτυχή της δημόσιας ζωής.

Ο ρατσισμός ως στάση ζωής (νοοτροπία) βασίζεται στη στερεότυπη πεποίθηση πως οι άνθρωποι (άρα και τα έθνη) δεν είναι ίσοι και γι' αυτό το λόγο δεν μπορούν όλοι να απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα.

Καταναλωτισμός

Ο τρόπος ζωής (στάση ζωής, νοοτροπία) που χαρακτηρίζει ανθρώπους οι οποίοι ταυτίζουν την ευτυχία και την ελευθερία με τη συνεχή κατανάλωση και την κατοχή υλικών αγαθών.

Βασικό γνώρισμα του καταναλωτισμού είναι η θεοποίηση του χρήματος, δηλαδή η ανάδειξή του σε κυρίαρχη αξία της ζωής.

Αναχωρητισμός

Η νοοτροπία (η στάση ζωής) που διαπνέεται από τη θέληση απομάκρυνσης από τις κοινωνικές δραστηριότητες και την πολιτική ζωή.

Σε πολλά κείμενα η λέξη έχει αρνητική σημασιακή φόρτιση και ισοδυναμεί με την έλλειψη αγωνιστικής διάθεσης (αγωνιστικότητας), με παραίτηση.

Συνώνυμο: παραίτηση.
Αντώνυμο: αγωνιστικότητα, μαχητικότητα.

Αισθητική

Το σύνολο των αξιών και προτιμήσεων του ανθρώπου σχετικά με το ωραίο (την ομορφιά), οι οποίες διαμορφώνουν τον τρόπο ζωής του (στάση ζωής) και αντανακλώνται στις προσωπικές επιλογές και στην καθημερινή συμπεριφορά του.

Συνώνυμο: αισθητικές αξίες.