Αναλγησία (ηθική)

Η αδιαφορία για τα προβλήματα των συνανθρώπων μας και η προκλητική απουσία διάθεσης για έμπρακτη συμπαράσταση σ’ αυτούς.

Συνώνυμο: Αδιαφορία
Δεν συνάδει με: Ανθρωπισμό, ανθρωπιά, φιλανθρωπία, εθελοντισμό, φιλαλληλία

Ανθρωπισμός

Η ευαισθητοποίηση του ανθρώπου απέναντι στα προβλήματα των συνανθρώπων του και η έμπρακτη και ποικιλότροπη συμπαράστασή του σ’ αυτούς.

Ο ανθρωπισμός εκδηλώνεται συνήθως με μορφή φιλανθρωπίας ή/και εθελοντισμού.

Συνώνυμο: ανθρωπιά
Δεν συνάδει με: ηθική αναλγησία, απάθεια, αδιαφορία  

Πολιτισμικός αναλφαβητισμός

Η άρνηση ενός ανθρώπου ή μιας κοινωνικής ομάδας να γνωρίσει και να σεβαστεί τα ιδιαίτερα στοιχεία (γλώσσα, αξίες, παραδόσεις, ιστορία, θρησκεία) που συνιστούν την πολιτισμική ταυτότητα άλλων λαών.

Ο πολιτισμικός αναλφαβητισμός οδηγεί συνήθως στην έλλειψη ανεκτικότητας και ενδεχομένως στον ρατσισμό.

Τηλεοπτικός αναλφαβητισμός

Η αδυναμία του ανθρώπου να αναλύσει κριτικά τα μηνύματα των τηλεοπτικών εικόνων και να ανιχνεύσει σ’ αυτά την προπαγάνδα, τη λογοκρισία και τη μεροληψία στην παρουσίαση τόσο των ειδήσεων όσο και στο σχολιασμό της δημόσιας ζωής.

Συμμετοχή στα κοινά

Η έμπρακτη –άμεση ή έμμεση– παρέμβαση των πολιτών στη δημόσια ζωή, με σκοπό την προβολή των αιτημάτων τους και την αντιμετώπιση των ζητημάτων που αφορούν τόσο τους ίδιους όσο και τη χώρα τους.

Σύγκρουση πολιτισμών

Όρος που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1996  από τον πολιτικό επιστήμονα Σάμουελ Χάντινγκτον (Samuel Phillips Huntington) στο ομώνυμο βιβλίο του.

Ο Χάντινγκτον υποστηρίζει ότι, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι βασικές αιτίες των πολέμων δεν θα είναι ιδεολογικές και οικονομικές, αλλά πολιτισμικές.

Αντώνυμο: διάλογος πολιτισμών.

Λαϊκισμός

Η συστηματική κολακεία των ελαττωμάτων του λαού από έναν πολιτικό ή ένα κόμμα καθώς και η υιοθέτηση θέσεων που τον ευχαριστούν, χωρίς όμως να τον ωφελούν, με σκοπό την εξασφάλιση της εύνοιάς του.

[...] Ο λαϊκισμός είναι το αντίθετο της Δημοκρατίας. Διότι δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία και επιλογές, χωρίς ορθή κρίση. Αυτή πάλι βασίζεται στην σωστή πληροφορία. Ο λαϊκισμός όμως καταλύει την ορθή πληροφόρηση. Πολλές δικτατορίες στηρίχτηκαν περισσότερο στον λαϊκισμό παρά στα όπλα.

Ο λαϊκισμός είναι, συνήθως, kitsch ή μελό. Δηλαδή κακόγουστος και φορτισμένος συναισθηματικά. Μία λανθασμένη αλγεβρική εξίσωση, εκφερόμενη δημόσια, καίτοι είναι ψευδής, δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι λαϊκίστικη. Βασικό πρότυπο kitsch λαϊκισμού: οι πατριδοκαπηλικοί πανηγυρικοί. Πέρα από Kitch και μελό, ο λαϊκισμός εμφανίζεται συχνά αγράμματος, απαίδευτος και ασύντακτος [...].

Νίκος Δήμου

 Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο

Δημοκρατικό έλλειμμα

Όρος που χρησιμοποιείται για να τονίσει ότι τα θεσμικά όργανα (οι πολιτικοί θεσμοί) μιας κοινωνίας ή ενός διακρατικού οργανισμού στερούνται δημοκρατικότητας και ότι φαίνονται απρόσιτα στον πολίτη, εξαιτίας της περίπλοκης λειτουργίας τους.

Δημοκρατία

Το πολίτευμα που θεμελιώνεται στην ελευθερία των πολιτών, προϋποθέτει τη συμμετοχή τους στα κοινά, και κατοχυρώνεται με την υπευθυνότητά τους.

Εθνοκεντρισμός

Η τάση μιας εθνικής ομάδας να θεωρεί τα εθνικά της γνωρίσματα (αξίες, παραδόσεις, ιστορία, γλώσσα, θρησκεία κτλ) ιδιαιτέρως σημαντικά και να μετατρέπεται σε μέτρο για την αξιολόγηση των υπόλοιπων εθνών.

Διαπαιδαγώγηση

Το σύνολο των αρχών (των αξιών) και των μεθόδων με τις οποίες διαμορφώνεται η πνευματική στάση και η συμπεριφορά ενός ανθρώπου ή μιας κοινωνικής ομάδας.

Διάλογος

Η ειλικρινής ανταλλαγή απόψεων, με σκοπό την αναζήτηση μιας λύσης αποδεκτής από όλους τους μετέχοντες.

Η ειλικρίνεια που απαιτεί ο διάλογος τον διαφοροποιεί από τη λογομαχία, τον διαξιφισμό ή τη διαπραγμάτευση. Χαρακτηριστικά αυτών των μορφών επικοινωνίας είναι μεταξύ άλλων:

• η άγονη αντιπαράθεση
• η θέληση για εντυπωσιασμό
• η απουσία οργανωμένων επιχειρημάτων, και 
• η απόκρυψη των πραγματικών προθέσεων των συνομιλητών. 

Διάλογος πολιτισμών

Το σύνολο των προσπαθειών που αποσκοπούν στην προσέγγιση και αλληλοκατανόηση εθνών με διαφορετικούς πολιτισμούς και θρησκείες, στο πλαίσιο του σεβασμού των δικαιωμάτων και της πολιτισμικής ιδιαιτερότητας κάθε λαού.

Συνώνυμη διατύπωση: διαπολιτισμικός διάλογος
Αντώνυμο:σύγκρουση πολιτισμών



Διάλογος πολιτισμών

[…] Ο διάλογος όμως των πολιτισμών, μαζί με την ειλικρίνεια που χρειάζεται και την αντιμετώπιση του ρατσισμού, μπορεί να αποτελέσει ανάχωμα σε κάθε προσπάθεια για πολιτισμικό ιμπεριαλισμό. Πραγματικά, ο δυτικός πολιτισμός έχει την τάση να αντιμετωπίζει τους μη δυτικούς πολιτισμούς (ανατολικούς) περισσότερο ως τουριστικούς προορισμούς!
Η αίσθηση της υπεροψίας αποτελεί κυρίαρχο γνώρισμά του. Δεν είναι λοιπόν αδικαιολόγητη η αντιπάθεια άλλων πολιτισμών προς οτιδήποτε εκφράζει την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σ’ αυτό το σημείο, ο διάλογος μεταξύ των πολιτισμών θα παίξει καθοριστικό ρόλο, γιατί θα βοηθήσει, κυρίως τους δυτικούς, να καταλάβουν ότι δεν υπάρχουν «ευγενείς» και «βάρβαροι» πολιτισμοί. Αν ξεπεράσει η Δύση αυτή την αλαζονική συμπεριφορά, θα έχει κάνει ένα μεγάλο βήμα στην προσέγγιση λαών με διαφορετικές παραδόσεις. Και τούτο δε χρειάζεται κανενός είδους θυσία. Απαιτείται μόνο η αίσθηση ότι κάθε πολιτισμός, όπως άλλωστε και κάθε άνθρωπος, έχει τα δικά του ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τα οποία αξίζει να γνωρίσουμε μέσα από την ουσιαστική μελέτη τους. Έτσι, ο διάλογος είναι το νήμα που θα συνδέσει διαφορετικούς λαούς και θα ανοίξει διάπλατα τα παράθυρα του δυτικού πολιτισμού για μια ουσιαστική προσέγγιση εθνών με διαφορετικές αξίες.

Επιπλέον, ο διάλογος των πολιτισμών μπορεί να συμβάλει, μέσα από την αλληλογνωριμία των λαών, στην διασφάλιση της ειρήνης στο σύγχρονο κόσμο. Ένας από τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να συμβάλει στην εδραίωση της ειρήνης είναι η αποτροπή των πολέμων. Οι περισσότεροι πόλεμοι σήμερα, παρά το γεγονός ότι οφείλονται σε πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα, χρησιμοποιούν ως άλλοθι θρησκευτικές και πολιτισμικές διαφορές. Οι λαοί δεν φανατίζονται εξαιτίας των οικονομικών συμφερόντων, αλλά από την πεποίθηση ότι είναι «ανώτεροι» από άλλους. Ο διάλογος των πολιτισμών, σ’ αυτή την περίπτωση, θα αποτελέσει δίοδο επικοινωνίας που θα συμβάλει στην προσέγγιση των λαών και θα αντιμετωπίσει το φάσμα του εθνικισμού. Έτσι, οι λαοί πιστεύοντας στις δικές τους εθνικές αξίες και σεβόμενοι αυτές που διαμόρφωσαν άλλους πολιτισμούς, θα κατανοήσουν ότι η ειρήνη είναι η πιο εφικτή λύση στην αντιμετώπιση των όποιων διαφορών τους […].

Άρης Γιαβρής

Δογματισμός

Τρόπος σκέψης (στάση ζωής, νοοτροπία) βασισμένος στη βεβαιότητα για την απόλυτη αλήθεια μιας ιδέας, η οποία δεν επιδέχεται κριτικής ή αμφισβήτησης.

Ο δογματικός άνθρωπος χαρακτηρίζεται για τη μονολιθική και άκαμπτη σκέψη του, καθώς δεν αμφιβάλλει ποτέ για την ορθότητα των απόψεών του. Είναι φυσικό λοιπόν, αφού πιστεύει ότι έχει το αλάθητο, να αρνείται το διάλογο και κάθε μορφής αναζήτηση που θα μπορούσε να θέσει υπό αμφισβήτηση το οικοδόμημα των ιδεών του.



Δογματισμός και κριτική σκέψη

Υπάρχει μια συγγένεια εκλεκτική μεταξύ αφενός της ετερόφωτης μάθη-σης και του δογματισμού, και αφετέρου της αυτόφωτης μάθησης και του κριτικού στοχασμού. Όσοι δέχονται ανέλεγκτα τις έτοιμες αλήθειες των άλλων και βολεύονται μέσα σ’ αυτές, γίνονται δογματικοί: «έτσι είναι τα πράγματα», «δεν μπορούν παρά να είναι έτσι», «πρέπει να είναι έτσι». Αντίθετα, η κριτική σκέψη τρέφεται από την αυτόφωτη μάθηση και την τρέφει: «θα βεβαιωθώ άμα πεισθώ μόνος μου», «δείξε μου τους τίτλους της αλήθειας που πρεσβεύεις», «πρώτος θα ομολογήσω την πλάνη μου, εάν την ανακαλύψω». Πρόκειται για δύο στο έπακρο διαφορετικές όχι μόνο θεωρητικές άλλα προπάντων ηθικές στάσεις (τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς). Γι’ αυτό, τόσο τα χαρακτηρολογικά όσο και τα ηθικά γνωρίσματα των δύο τύπων είναι εντελώς αντίθετα.

Ο δογματικός είναι απερίσκεπτος, πείσμων, αδιάλλακτος, φανατικός. Δεν σε αφήνει να αντιμιλήσεις, δεν επιτρέπει διαφωνίες. Αποφαίνεται με αποφθέγματα, και εντυπωσιακές φράσεις. Επειδή δεν αισθάνεται την παραμικρή αμφιβολία για όσα υποστηρίζει, ο ίδιος γίνεται θύμα της βεβαιότητας και της ακαμψίας του. Είναι μισαλλόδοξος και επιθετικός. Απορρίπτει προκαταβολικά κάθε αντίθετη άποψη ως ανάξια λόγου ή γελοία• και αν τύχει η άποψη αυτή να έχει αιχμές που τις φοβάται, μαίνεται και τη χαρακτηρίζει εγκληματική, ολέθρια για την ανθρωπότητα.

Ο άνθρωπος του κριτικού στοχασμού βρίσκεται στον άλλο πόλο. Αυτός προσέχει, εξετάζει, ζυγίζει, ελέγχει κάθε γνώμη που παρουσιάζεται με την αξίωση ότι είναι ορθή. Και δεν αποφαίνεται οριστικά παρά μόνο εάν πεισθεί ότι ικανοποιεί τους ορούς της αλήθειας. Στη δική του άποψη δεν αναγνωρίζει περισσότερα από των άλλων τα προνόμια. Για να βεβαιωθεί μάλιστα ότι η θέση του είναι πραγματικά ισχυρότερη, όχι μόνο μ’ ευχαρίστηση ακούει τον αντιφρονούντα, αλλά και τον αναζητεί για να «διαδεχθεί» μαζί του. Ο δογματικός μονολογεί• ο κριτικός αγαπά και καλλιεργεί τη συζήτηση. Τη θέλει όχι τόσο για να διαφωτίσει τους άλλους, όσο για να διαφωτισθεί ο ίδιος. Ξέρει ότι μόνο με αυτό τον τρόπο φαίνεται καθαρή η αλήθεια, όπως ο χρυσός με τη φωτιά. […] Διαλεγόμενος ο κριτικός αγωνίζεται όχι να επιβάλει τη γνώμη του, αλλά να ζυγίσει την αξία της. Οι δογματικοί και όταν δέχονται να συζητήσουν, παραποιούν το διάλογο• δεν μετακινούνται από τη θέση τους, έστω και αν τους αποδείξεις ότι πατούν σε σαθρό έδαφος. Μοιάζουν μ’ εκείνους που έρχονται να σε συμβουλευθούν, όχι για να πάρουν τη δική σου γνώμη, αλλά για ν’ ακούσουν από τα χείλη σου αυτήν που έχουν ήδη σχηματίσει […]. Αυταρχισμός και ιδεοληψία, μισαλλοδοξία και φανατισμός προσιδιάζουν στον δογματικό και ετερόφωτο, όχι στον άνθρωπο του κριτικού στοχασμού και της αυτόφωτης μάθησης […]. 

Ε. Π. Παπανούτσος, Πρακτική φιλοσοφία.

Ατομικισμός

Η στάση ζωής (τρόπος ζωής, νοοτροπία) σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος ενεργεί με γνώμονα το ατομικό του συμφέρον και τις προσωπικές του επιδιώξεις, αδιαφορώντας για τις πιθανές επιπτώσεις των πράξεών του στους άλλους.

Στερεότυπα

Οι παγιωμένες, βολικές και υπεραπλουστευμένες πεποιθήσεις ατόμων και κοινωνικών ομάδων σχετικά με τα ιδιαίτερα γνωρίσματα άλλων ατόμων ή κοινωνικών ομάδων.

Η καταφυγή των ανθρώπων σε στερεότυπες απόψεις αποκαλύπτει έναν τρόπο σκέψης και μια στάση ζωής (τρόπο ζωής) που τροφοδοτείται από την ανάγκη για έτοιμες και εύκολες λύσεις σε πολύπλοκα ζητήματα τα οποία απαιτούν προβληματισμό.

Υπ’ αυτή την έννοια τα στερεότυπα προδίδουν ανεπαρκή παιδεία και δογματισμό.

Σταρ σύστεμ (star system)

Το σύστημα επιλογής, ανάδειξης και προβολής προσώπων –του καλλιτεχνικού κυρίως χώρου– με σκοπό να συντηρούνται στη δημοσιότητα, εξάπτοντας συνεχώς το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης και του κοινού.

Το σύστημα αυτό συγκροτείται από δισκογραφικές και διαφημιστικές εταιρείες καθώς και μέσα ενημέρωσης.

Το σύστημα αυτό προβολής επινοήθηκε στα κινηματογραφικά στούντιο του Χόλυγουντ, με σκοπό να προβάλει ανερχόμενους νέους ηθοποιούς και να τους παρουσιάσει στο ευρύ κοινό ως προσωπικότητες με κύρος, οι οποίες θα μπορούσαν να αποτελέσουν πρότυπα. Γι’ αυτό το λόγο δινόταν προτεραιότητα στη δημόσια εικόνα και λιγότερο στην ποιότητα της ηθοποιίας τους. 

Σοβινισμός

Η φανατική προσήλωση στην ιδέα της πατρίδας, που συνοδεύεται από μίσος και περιφρόνηση για τους άλλους λαούς και που συχνά εκδηλώνεται με επιθετικότητα εναντίον τους.

Η λέξη είναι γαλλική: chauvinisme. Η γαλλική λέξη προέρχεται από το όνομα του Nicolas Chauvin ο οποίος δεν είναι υπαρκτό πρόσωπο, αλλά χαρακτήρας που εμφανίστηκε στο θεατρικό έργο του Augustin Eugène Scribe (1791-1861) Ο απλοϊκός στρατιώτης (1821), καθώς και σε θεατρικό έργο των αδελφών Cogniard (Κονιάρντ), το 1831.

Συνώνυμο: εθνικισμός
Αντώνυμο: φιλοπατρία, πατριωτισμός

Ρατσισμός

Κάθε διάκριση, αποκλεισμός ή περιορισμός που βασίζεται στη φυλή, το χρώμα, την καταγωγή, ή την εθνική προέλευση με στόχο ή συνέπεια την κατάργηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών στην κοινωνική, πολιτική, οικονομική ή οποιαδήποτε άλλη πτυχή της δημόσιας ζωής.

Ο ρατσισμός ως στάση ζωής (νοοτροπία) βασίζεται στη στερεότυπη πεποίθηση πως οι άνθρωποι (άρα και τα έθνη) δεν είναι ίσοι και γι' αυτό το λόγο δεν μπορούν όλοι να απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα.

Κοινωνικός αποκλεισμός

Κάθε προσπάθεια παρεμπόδισης ατόμων ή κοινωνικών ομάδων να ασκήσουν τα δικαιώματά τους και να απολαύσουν τα δημόσια αγαθά (συμμετοχή στα κοινά, εκπαίδευση, περίθαλψη κτλ).

Ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι αποτέλεσμα των διακρίσεων που γίνονται εις βάρος ατόμων ή κοινωνικών ομάδων (ρατσισμός) και οδηγεί τους ανθρώπους στην περιθωριοποίηση.